Ένα (όμορφο) τέρας: Η ομάδα

«Τηρουμένων των αναλογιών, θα υποστηρίξεις το ίδιο σου το φύλο, την ίδια σου την κουλτούρα, τον τόπο σου...και αυτό που θα επιδιώξεις θα είναι να αποδείξεις ότι εσύ είσαι καλύτερος από τον άλλο. Ο,τιδήποτε και αν είναι αυτό που υποστηρίζεις, αυτό αντανακλά εσένα, και όταν αυτό κερδίζει, εσύ κερδίζεις.»

                                               Ισαάκ Ασίμωφ, αναφερόμενος στους θεατές αθλητικών γεγονότων    

                                                   Βλ. Βιογραφία Ι. Ασίφωφ

Ο άνθρωπος ανέκαθεν άνηκε σε ομάδες, οι οποίες ποικίλουν και μπορεί να είναι θρησκευτικές, πολιτικές, κοινωνικές, εργασιακές, αθλητικές, κτλ.

Πώς όμως επηρεάζεται το άτομο από μία ομάδα και πώς λειτουργεί μέσα σε αυτή; Είναι αλήθεια πως το ζήτημα αυτό είναι μεγάλο, όσο μεγάλη είναι και η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου.

Και είναι αλήθεια ότι η μονάδα, το άτομο, μπορεί να παρασυρθεί από την πλημμυρίδα των πολλών, και να κάνει πράγματα τα οποία μεμονωμένα ίσως να μη σκεφτόταν ποτέ ότι θα μπορούσε να κάνει (και γι’αυτό, δεν έχετε παρά να ξεφυλλίσετε το πολύ ενδιαφέρον βιβλιαράκι που γράφτηκε το 1895 από το Γουσταύο Λε Μπον, με τίτλο 'Η ψυχολογία των όχλων').

Το 1972, ο ψυχολόγος Irving Janis, δημιούργησε τον όρο Groupthink, κάτι το οποίο μεταφράζεται ως αγελαία σκέψη, ή ομαδική σκέψη. Το groupthink είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο το οποίο εμφανίζεται σε μία ομάδα όπου η επιθυμία για αρμονία και συμμόρφωση έχει ως αποτέλεσμα τις λανθασμένες αποφάσεις. Μια τέτοια ομάδα εμφανίζει τα εξής:

1. Ψευδαίσθηση της ατρωτότητας: Τα μέλη της ομάδας αγνοούν προφανείς κινδύνους, αναλαμβάνουν υπερβολικά ρίσκα και είναι υπεραισιόδοξα.

2. Συλλογική εκλογίκευση: Τα μέλη υποβαθμίζουν και προσπαθούν να εξαλείψουν ο,τιδήποτε είναι ενάντια στα πιστεύω της ομάδας.  

3. Ψευδαίσθηση της Ηθικότητας: Τα μέλη πιστεύουν ότι οι αποφάσεις τους είναι ηθικά ορθές, αγνοώντας τις όποιες ηθικές συνέπειες αυτών.

4. Υπερβολική τάση προς στερεότυπα: Η ομάδα κατασκευάζει αρνητικά στερεότυπα των όποιων ανταγωνιστών εκτός ομάδας.

5. Πίεση για συμμόρφωση: Τα μέλη της ομάδας ασκούν πίεση σε όποιον εκφράζει μία γνώμη ενάντια στα στερεότυπα, τις ψευδαισθήσεις και τις δεσμεύσεις της ομάδας, χαρακτηρίζοντας τις διαφορετικές απόψεις ως ανυπακοή ή ακόμη και προδοσία.     

6. Αυτο-λογοκρισία: Τα μέλη αποφεύγουν να εκφράσουν τη διαφωνία τους και τις διαφορετικές απόψεις τους.

7. Ψευδαίσθηση της Ομοφωνίας: Τα μέλη της ομάδας αντιλαμβάνονται λανθασμένα ότι όλοι συμφωνούν με την απόφαση της ομάδας. Η σιωπή εκλαμβάνεται ως αποδοχή.

8. Οι φρουροί: Κάποια μέλη της ομάδας αναλαμβάνουν το ρόλο του προστάτη της ομάδας από πληροφορίες που ενδέχεται να απειλήσουν τη συνοχή της ομάδας.

Από το βιβλίο (1982): ‘Groupthink: Psychological Studies of Policy Decisions and Fiascoes’

Το παρακάτω βίντεο είναι απόσπασμα από την πολύ ενδιαφέρουσα ταινία ‘Die Welle’, η οποία αποτυπώνει πολύ εύστοχα τα ανωτέρω, καθώς και πολλά άλλα ψυχολογικά φαινόμενα:  

Die Welle

Είναι γεγονός πως στην ταινία αυτή γίνεται αναφορά σε μία συγκεκριμένη ιδεολογία, αλλά θα μπορούσε να αφορά και οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα, η οποία γίνεται στα πλαίσια μιας ομάδας.

H λύση, ή καλύτερα μία από τις λύσεις, προτείνεται από τους C. Chabris-D. Simons στο βιβλίο τους ‘Ο αόρατος γορίλλας, ή πώς αλλιώς μας ξεγελά η διαίσθησή μας’. Αν θέλετε η ομάδα να λάβει μία σωστή απόφαση, μην την αφήσετε να το συζητήσει. Υπάρχει μία άλλη στρατηγική που έχει αποδειχθεί ότι πλεονεκτεί σε σταθερή βάση έναντι των υπολοίπων: χωρίς να έχει προηγηθεί καμία συζήτηση, το κάθε μέλος της ομάδας γράφει σε ένα κομμάτι χαρτί τη δική του εκτίμηση ή άποψη και έπειτα βγαίνει απλώς ο μέσος όρος όλων των ανεξάρτητων εκτιμήσεων.  

Πώς να προβλέψετε την επιτυχία (και όχι μόνο) με ένα σύντομο πείραμα

   Τι θα γίνει αν βάλετε ένα τετράχρονο ή πεντάχρονο παιδί μπροστά από ένα γλυκό; Η απάντηση είναι πολύ απλή. Θα το φάει δίχως δεύτερη σκέψη. Ας αλλάξουμε όμως κάπως το σενάριο. Ας υποθέσουμε ότι αφήνουμε το παιδί μόνο του με το γλυκό και του ζητάμε να μας περιμένει για δεκαπέντε λεπτά. Αν όταν επιστρέψουμε το γλυκό είναι άθικτο, θα πάρει ως επιβράβευση ακόμη ένα, αν όχι, δε θα πάρει τίποτα.

   Όταν τα παιδιά ενηλικιώθηκαν επακολούθησαν και άλλες έρευνες, οι οποίες έδειξαν ότι όσες/οι δεν έφαγαν το γλυκό είχαν καλύτερες ακαδημαικές επιδόσεις, αντιμετώπιζαν καλύτερα το στρες και τα προβλήματα στη ζωή τους και είχαν μικρότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσουν προβλήματα βάρους.   

   Μπορείτε να δείτε και το ακόλουθο βίντεο με τις προσπάθειες των συμμετεχόντων σε πείραμα: 

 

   

   Για ερευνητικά δεδομένα:   

http://duende.uoregon.edu./~hsu/blogfiles/Shoda,Mischel,&Peake%281990%29.pdf

http://www.jpeds.com/article/S0022-3476(12)00737-8/abstract

   

Σε βλέπω...

Είναι μία πρακτική που έχει χρησιμοποιηθεί πολλάκις (εν γνώση ή όχι, αυτό είναι ένα θέμα που θα εξεταστεί από άλλους) στο παρελθόν. Αυτή η πρακτική είναι τα μάτια που σε κοιτούν,  όπως για παράδειγμα σ’ αυτή την αφίσα (παρότρυνση για κατάταξη στον αμερικανικό στρατό):

Ή όπως σε αυτή την αγιογραφία (του Άγιου Πατρίκιου, πολιούχου της Ιρλανδίας):

Ή σε αυτή τη φωτογραφία (Η φωτογραφία είναι του Κεμάλ Ατατούρκ, που ήταν, και ως ένα βαθμό είναι πανταχού παρούσα στη γείτονα Τουρκία. Θα μπορούσε να είναι οποιοδήποτε άλλο αυταρχικό καθεστώς, και όσο πιο πολλά τα ‘μάτια’ του ηγέτη σε δημόσια πορτραίτα, τόσο πιο αυταρχικό το καθεστώς):

Πώς θα συμπεριφερθείτε αν ένα ζευγάρι –ψεύτικα- μάτια είναι στραμμένο πάνω σας; H απάντηση ίσως σας εκπλήξει.

Σε πείραμα που έλαβε χώρα στην κουζίνα γραφείου ενός Βρετανικού πανεπιστημίου οι υπάλληλοί του έριχναν τα χρήματα για το ρόφημά τους σε ένα κουτί, σύμφωνα με το αναρτημένο πάνω απ’αυτό τιμολόγιο. Ήταν ένα σύστημα αυτοεξυπηρέτησης που βασιζόταν στην εντιμότητα των υπαλλήλων.   

  

Για δέκα εβδομάδες οι ερευνητές τοποθετούσαν εναλλάξ δύο ειδών αφίσες πάνω από το κουτί, μία που απεικόνιζε λουλούδια και μία μάτια:

Όπως φαίνεται και από το διάγραμμα, οι συνεισφορές στο κουτί ήταν έως και τρεις φορές μεγαλύτερες στις ‘εβδομάδες-μάτια’ απ’ ότι στις ‘εβδομάδες-λουλούδια’.

Τα μάτια λοιπόν είχαν ως αποτέλεσμα περισσότερη ειλικρίνεια και μεγαλύτερη συμμόρφωση.

Ο άνθρωπος, όπως φαίνεται, λαμβάνει συχνά ερεθίσματα από το περιβάλλον που τον επηρεάζουν υποσυνείδητα, ενδεχομένως και σε μεγάλο βαθμό (βλ. Φαινόμενο Προεργασίας ή Priming Effect).   

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την έρευνα:

http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/2/3/412

Προσφορά του βιβλίου "Η ΓΛΩΣΣΑ του ΣΩΜΑΤΟΣ και οι ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΚΡΙΣΗΣ"

  

  Το βιβλίο "Η ΓΛΩΣΣΑ του ΣΩΜΑΤΟΣ και οι ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΚΡΙΣΗΣ".

    

   Για παραγγελίες μέσω PayPal:

Για να δείτε τα περιεχόμενα πατήστε εδώ.
Για να δείτε τι είπαν για το βιβλίο πατήστε εδώ.
Για άλλους τρόπους παραγγελίας πατήστε εδώ. 

Τιμή βιβλίου μέσω paypal: 15 ευρώ (+ έξοδα αποστολής/ έξοδα paypal: 5 ευρώ)
-- Το βιβλίο αποστέλλεται στο χώρο σας (πρωί-απόγευμα και Σάββατα)--

Τι μπορεί να κάνει ένα χαμόγελο;

  

  Η απάντηση στο τι μπορεί να κάνει είναι: πολλά. Μεταξύ αυτών, μπορεί να προβλέψει αν θα υπάρξει διαζύγιο κάποια στιγμή στη ζωή ενός ατόμου (ο συσχετισμός χαμόγελου-διαζυγίου αποδείχθηκε πιο έντονος για τις γυναίκες) 

(βλ. http://www.comp.dit.ie/dgordon/courses/researchmethods/Smile_intensity_in_photographs.pdf ).

  Mπορεί να προβλέψει αν στις επόμενες δεκαετίες ένα άτομο θα είναι ικανοποιημένο από το γάμο του ή όχι, και ακόμη, αν θα ζήσει αρκετά χρόνια ή όχι (βλ. http://www.psychologytoday.com/blog/the-good-life/201004/smiles-and-longevity-game-faces-and-life-faces  )

 Δείτε όμως την ακόλουθη εκπληκτική ομιλία του Ρον Γκάτμαν σχετικά με το χαμόγελο και την πραγματική του δύναμη:

  http://www.ted.com/talks/ron_gutman_the_hidden_power_of_smiling.html

  (Μπορείτε να προσθέσετε Ελληνικούς υπότιτλους επιλέγοντας ‘Greek’ από το μενού ‘46 languages [Off]’ που βρίσκεται στο κάτω δεξιά μέρος του βίντεο). 

Η πρώτη εντύπωση...

   Πόσος χρόνος νομίζετε ότι χρειάζεται για να σχηματίσετε (ή να σχηματίσουν για εσάς) μία πρώτη εντύπωση; Πέντε λεπτά, δύο λεπτά, μισό λεπτό; Πριν μάθετε την απάντηση δείτε το πιο κάτω βίντεο:

   

   Στο βίντεο παρουσιάζονται πρόσωπα ικανά (6.00), μη ικανά (-6.00) και όλα τα ενδιάμεσα στάδια (6.00...0...-6.00). Πώς μας επηρεάζει όμως ένα ικανό/ανταγωνιστικό πρόσωπο; Έχει κάποια επίπτωση στις πράξεις μας; Πιο πολύ απ’όσο νομίζετε. Έχει βρεθεί για παράδειγμα ότι μεταξύ δύο υποψηφίων εκλέγεται αυτός που διαθέτει το πιο ικανό/ανταγωνιστικό πρόσωπο. 

(βλ. http://psych.princeton.edu/psychology/research/todorov/Science.pdf )

   Πόσο χρόνο τελικά χρειαζόμαστε για να διαπιστώσουμε αν κάποιο πρόσωπο είναι ικανό/ανταγωνιστικό; Η απάντηση είναι πολύ λίγο. Μόνο ένα δέκατο του δευτερολέπτου -100ms- είναι αρκετό σύμφωνα με έρευνα του καθηγητή Τοντόροφ 

(βλ. http://psych.princeton.edu/psychology/research/todorov/pdf/Willis&Todorov-PsychScience.pdf )

   Μέσα σ’αυτό το χρονικό διάστημα είμαστε σε θέση να αξιολογήσμουμε ένα πρόσωπο όχι μόνο για την ανταγωνιστικότητα και την επάρκειά του, αλλά και για άλλα χαρακτηριστικά όπως ομορφιά, αξιοπιστία, επιθετικότητα, με μεγάλο βαθμό ακρίβειας.

Το φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ (και η άγνοια της ανικανότητας)

          Κάποτε, ο Μπέρτραντ Ράσσελ είχε πει: «Ένα οδυνηρό ζήτημα των καιρών μας είναι ότι αυτοί που αισθάνονται βεβαιότητα είναι οι ανόητοι, ενώ αυτοί που διαθέτουν φαντασία και κατανόηση είναι γεμάτοι αμφιβολία και αναποφασιστικότητα».

   

    Τα ανίκανα άτομα έχουν την τάση να υπερεκτιμούν το επίπεδο ικανοτήτων τους, αποτυχγάνουν να αναγνωρίσουν πραγματικές ικανότητες στους άλλους, αποτυχγάνουν να αναγνωρίσουν τo μέγεθος της ακαταλληλότητάς τους και τέλος, αναγνωρίζουν και παραδέχονται την έλλειψη ικανοτήτων μόνο αν περάσουν από μία περίοδο σχετικής εκπαίδευσης.

     «Η λανθασμένη αξιολόγηση εκ μέρους των ανίκανων προέρχεται από λάθος εκτίμηση σχετικά με τον εαυτό, ενώ η λανθασμένη αξιολόγηση εκ μέρους των εξαιρετικά ικανών προέρχεται από την λάθος εκτίμηση των άλλων», σύμφωνα με τους Ντάνινγκ και Κρούγκερ, κατά τους οποίους ονομάστηκε αυτό το φαινόμενο γνωστικής στρέβλωσης (ένα από τα πολλά που διατρέχουν την καθημερινότητά μας).  Το ικανό άτομο από την πλευρά του εκτιμά λανθασμένα ότι οι υπόλοιποι είναι εξίσου ικανοί. 

    Βλ. και το άρθρο http://opinionator.blogs.nytimes.com/2010/06/20/the-anosognosics-dilemma-1/ για μια περαιτέρω ανάλυση του φαινομένου, καθώς και για τον επίδοξο ληστή τράπεζας που με το άλειμμα χυμού λεμονιού στο πρόσωπό του νόμιζε ότι μπορεί να ξεφύγει...

Οι αυτοκτονίες και το φαινόμενο Βέρτερ

     Τον τελευταίο καιρό ενημερωνόμαστε ολοένα και πιο συχνά για αυτοκτονίες οι οποίες αποδίδονται κυρίως στη δυσμενή οικονομική συγκυρία. Πώς επηρεάζεται μια κοινωνία από μία αυτοκτονία; Ποιος είναι ο αντίκτυπός της σ’ αυτή; Τι λέει η επιστήμη γι’ αυτό;

    Το 1774, δημοσιεύτηκε ένα βιβλίο με τίτλο ‘Die Leiden des jungen Werthers’ (H δυστυχία του νεαρού Βέρτερ) από τον J.W. Goethe. Το βιβλίο αυτό είχε καταρχάς ως αποτέλεσμα να γίνουν ‘της μόδας’ για τους νεαρούς άνδρες της εποχής τα κίτρινα παντελόνια και μπλε σακάκια. Δυστυχώς όμως είχε και μία δεύτερη, πιο σοβαρή συνέπεια, που ήταν η αύξηση του αριθμού των αυτοκτονιών. Ο ήρωας του βιβλίου, ο νεαρός Βέρτερ, αυτοκτονεί κατόπιν ερωτικής απογοήτευσης. Πολλοί ήταν οι νεαροί που ευρισκόμενοι στην ίδια κατάσταση τον μιμήθηκαν, αυτοκτονώντας ακόμη και με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, με συνέπεια το βιβλίο να απαγορευτεί σε πολλές χώρες. 

 Ο άνθρωπος είναι ένα άκρως μιμητικό όν. Έχει διαπιστωθεί (βλ. http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0007252#s3 αλλά και http://www.jstor.org/discover/10.2307/2094294?uid=3738128&uid=2&uid=4&sid=53273530154377 ) ότι μία ευρέως δημοσιευμένη αυτοκτονία είναι ικανή να αυξήσει τα ποσοστά αυτοκτονίας (Werther Effect).

       Η αυτοκτονία δεν αποτελεί φυσικά λύση, αποκτά όμως δυστυχώς με τον τρόπο αυτό χαρακτήρα ‘ντόμινο’ και ‘μολύνει’ ολόκληρα κοινωνικά δίκτυα.  

   

      Επιπλέον, όπως φαίνεται και στο τελευταίο από τα τρία διαγράμματα πιο κάτω, έχει παρατηρηθεί σημαντική αύξηση και στα τροχαία ατυχήματα στις πρώτες μέρες μετά τη γνωστοποίηση μίας αυτοκτονίας. Ο αυτόχειρας επιλέγει να θέσει ένα τέλος στη ζωή του με αυτόν τον τρόπο για να αποφύγει το στιγματισμό.  

    Εξαιτίας όσων αναφέρθηκαν, πολλές χώρες έχουν θεσπίσει κανόνες σχετικά με τη αναφορά τέτοιων θεμάτων στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Στον Καναδά για παράδειγμα ζητείται να αποφεύγεται η γνωστοποίηση λεπτομερειών, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συμβουλεύει μεταξύ άλλων τη μη χρήση της λέξης ‘αυτοκτονία’ σε τίτλο είδησης, ενώ στη Νορβηγία απαγορεύεται κάθε είδους αναφορά σε αυτοκτονία ή απόπειρα αυτοκτονίας.

      Τέλος, παρατίθενται κάποια στατιστικά στοιχεία:

http://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/suicideprevent/en/

Τα κοινωνικά δίκτυα και οι καλές πράξεις

   Είναι δυνατόν η συμπεριφορά μας να επηρεάσει τη συμπεριφορά άλλων; Αν για παράδειγμα το άτομο Α παρουσιάσει αλτρουιστική συμπεριφορά έναντι του ατόμου Β, τότε το Β άτομο με τη σειρά του θα κάνει το ίδιο για το άτομο Γ; Το ερώτημα αυτό απασχόλησε τους καθηγητές N. Χρηστάκη και J. Fowler, οι οποίοι στο βιβλίο τους ‘Connected’ (Συνδεδεμένοι) αποδεικνύουν πειραματικά (σελ. 390 της ελληνικής έκδοσης) ότι κάτι τέτοιο ισχύει. Αναφέρουν μάλιστα ότι «όταν αναλύσαμε τη συμπεριφορά τους (ενν. των υποκειμένων του πειράματος), βρήκαμε ότι ο αλτρουισμός τείνει να εξαπλώνεται και τα οφέλη τείνουν να μεγεθύνονται».

   

  Το παρακάτω βίντεο παρουσιάζει τα ανωτέρω αρκετά παραστατικά:  

Δείξε μου το πρόσωπό σου .... για να σου πω τι ψηφίζεις

     Ας ξεκινήσουμε με ένα τεστ. Δείτε για λίγο τις φωτογραφίες που είναι πιο κάτω και απαντήστε στα εξής ερωτήματα. Ποιος από τους δύο άνδρες είναι πιο αυταρχικός; Ποιος από τους δύο είναι πιο συμπονετικός; Ποιος είναι πιο ανοιχτός σε νέες ιδέες; 

    Τα δύο πρόσωπα που βλέπετε δεν ανήκουν σε συγκεκριμένους άνδρες. Αποτελούν ένα συγκερασμό προσώπων, τον οποίο έκαναν δύο καθηγητές ψυχολογίας στη Μ. Βρετανία, οι Ρ. Βάιζμαν και Ρ. Τζένκινς, με τη βοήθεια ενός προγράμματος στον υπολογιστή.

    Το αριστερό πρόσωπο είναι ο συνδυασμός προσώπων των έξι τελευταίων Δημοκρατικών προέδρων των ΗΠΑ, ενώ το δεξιά ο συνδυασμός έξι Ρεπουμπλικάνων. Οι μεν πρώτοι θεωρούνται σαν παράταξη φιλελεύθεροι, ενώ οι δεύτεροι συντηρητικοί, κάτι το οποίο αποτυπώνεται και στα πρόσωπά τους.

    Συνεπώς, τα χαρακτηριστικά του προσώπου ενός υποψηφίου είναι αυτά που μπορεί να μας ελκύσουν, μιας και αυτά παραπέμπουν υποσυνείδητα σε χαρακτηριστικά αποδεκτά-αρεστά σε εμάς (κάτι το οποίο σχετίζεται φυσικά με τη σειρά του με τα χαρακτηριστικά του δικού μας προσώπου).